Mniej więcej jedną trzecią naszego życia przesypiamy. Snu nie da się zastąpić, ponieważ stanowi elementarną potrzebę fizjologiczną. Noworodki i niemowlęta śpią znacząco dłużej niż dorośli. Czemu służy ta "tajemnicza" forma aktywności? Jakie, istotne dla naszego samopoczucia i codziennego funkcjonowania, procesy zachodzą w trakcie snu?
SEN jest cyklicznie pojawiającym się i przemijającym stanem ograniczonej świadomości, którego przejawem jest osłabienie mięśniowej i sensorycznej aktywności organizmu. Występuje on jedynie u zwierząt stałocieplnych - ptaków i ssaków. Człowiek śpi od szóstego miesiąca życia płodowego. W zależności od wieku sen przebiega w określonej liczbie faz (minimum dwie), zróżnicowanych z uwagi na: procesy metaboliczne, napięcie mięśniowe, tętno i rytm oddechowy, występowanie lub brak szybkich ruchów gałek ocznych oraz rodzaj bioelektrycznej czynności mózgu. Fazy te obrazuje wykres jego aktywności, zwany elektroencefalogramem (w skrócie EEG).
Opis faz snu:
U noworodków i niemowląt obserwuje się zasadniczo dwa stany snu: płytki (zwany też paradoksalnym) oraz głęboki. Pierwszy z nich ma charakter aktywny i w sferze fizjologicznej towarzyszy mu: nieregularny, nierówny oddech, wahania tętna, znieruchomienie większych mięśni połączone z poruszeniami kończyn, drganie mięśni twarzy wyrażane zróżnicowaną mimiką, pobudzenie genitalne, szybkie, częste i prawidłowo zsynchronizowane ruchy gałek ocznych pod zamkniętymi powiekami (tzw. rapid eye movements - skrót REM jest używany jako nazwa omawianej fazy u osób dorosłych) oraz mózgowe fale theta w zapisie EEG. W tym stadium u przeważającej większości śpiących (80-85%) występują marzenia senne. Sen głęboki (w skrócie nREM) charakteryzuje: prawie całkowity bezruch, rozluźnienie mięśni, zwolniony i regularny oddech i tętno, niski poziom aktywności metabolicznej oraz brak szybkich ruchów gałek ocznych. Z nieaktywnego, spokojnego snu (nREM) wyodrębniają się występujące u starszych dzieci i dorosłych stadia 2, 3 i 4, zróżnicowane ze względu na proporcje pojawiających się w zapisie EEG fal delta. Są to wolne fale mózgowe zapowiadające sen głęboki, o niskiej częstotliwości (od ok. 0,5 do 3 Hz) i wyższym napięciu niż fale ze stadiów wcześniejszych. Charakteryzują się wysoką amplitudą i występują w stanie najgłębszego snu, podczas medytacji, także u małych dzieci oraz w przypadku pewnego rodzaju uszkodzeń mózgu.
Rozwojowe zmiany dotyczące snu:
- sen noworodka ma specyficzny charakter - nie wiąże się on z zawężeniem lub zmianą pola świadomości. Kora mózgowa nowo narodzonego dziecka pozostaje w pełni aktywna, przez co jest ono zdolne do uczenia się podczas snu - może nauczyć się rozpoznawać wielokrotnie czytane opowiadanie, oczekiwać karmienia czy wybijania godzin przez zegar.
- faza snu REM jest u niemowląt dwukrotnie dłuższa niż u dorosłych, co wynika prawdopodobnie ze specyfiki nabywanych przez nie umiejętności (percepcyjne i ruchowe).
- liczba godzin przesypianych w ciągu dnia szybko się zmniejsza: u noworodka obejmuje ona około 54% dnia i 71% nocy (śpi i czuwa on w rytmie czterogodzinnym), natomiast półroczny maluch przesypia już tylko 28% dnia i aż 83% nocy. Wskutek powyższego ustala się schemat dłuższego snu w nocy i krótkich drzemek w ciągu dnia.
- ilość i głębokość snu maleje z wiekiem: niemowlę przesypia większość doby, przedszkolak około 12 godzin, młody człowiek 7-9 godz., a osoba w wieku 50 lat od 5 do 7 godz.
- długość cyklu snu zmienia się na przestrzeni życia jednostki, przy czym największe zmiany dokonują się w dzieciństwie. U niemowlęcia cykl snu trwa około 50 min., w pierwszych latach życia stopniowo się wydłuża do osiągnięcia przedziału 90-120 minut u ludzi dorosłych.
- w wieku podeszłym cykliczna struktura snu ulega zatarciu: dominują fazy snu płytkiego (zasypianie i 2.), przy czym stadium 4. snu nREM zanika całkowicie około 60. r.ż., stąd starsi ludzie mają problemy z zaśnięciem i częstym wybudzaniem się ze snu.
Funkcje pełnione przez sen, w tym rola snu w rozwoju dziecka:
- regeneruje, "odnawia" organizm poprzez np. spowolnienie pracy serca i nerek, rozluźnienie, zwiotczenie mięśni, redukcję dopływu bodźców do układu nerwowego, czasowe "zawieszenie" kontroli procesów fizjologicznych (tj. utrzymanie na stałym poziomie temperatury ciała oraz ciśnienia gazów we krwi) w fazie REM.
- umożliwia fizyczny wzrost - hormon wzrostu - somatotropina (STH) jest wydzielany przez przysadkę mózgową (do około 60 r. ż.) przede wszystkim podczas 3. i 4. fazy snu, gdy w zapisie EEG występują fale delta.
- pełni funkcję obronną - może stanowić skuteczny rodzaj "ucieczki" przed nadmiarem wrażeń, istotnej dla dziecka zwłaszcza w pierwszych miesiącach życia, kiedy jest ono "bombardowane" intensywnymi i nowymi bodźcami.
- podczas snu u noworodka i niemowlęcia rozwija się zdolność do habituacji
- elementarna forma uczenia się, polegająca na przyzwyczajaniu się układu nerwowego do danego bodźca.
- podczas snu REM wzrasta przepływ krwi przez mózg.
- faza REM pozwala usunąć z magazynów pamięci mimowolnie zebrane w ciągu dnia, zbędne informacje. Odpowiada zatem za porządkowanie napływających danych.
- sen REM sprzyja przyswajaniu nowej wiedzy, gdyż utrwala ślady pamięciowe. Jest szczególnie ważny dla nabywania umiejętności ruchowych i percepcyjnych.
- marzenia senne, występujące podczas fazy REM, mogą pomagać rozwiązywać problemy codzienne, naukowe oraz inspirować twórczość artystyczną
- pozwalają bowiem ujrzeć rozważane zagadnienia w nowym, odmiennym
od dotychczasowego świetle.
- u osób cierpiących na bezsenność obserwuje się: spowolnienie ruchowe, zwolnienie toku myślenia, depresję, rozdrażnienie, uczucie znużenia.
- brak snu REM może powodować zaburzenia psychiczne (omamy).
- wymuszona, trwająca u dorosłego ponad 48 godz. bezsenność uniemożliwia nauczenie się reagowania na złożone sytuacje, pogarsza koncentrację uwagi i spłyca doznania emocjonalne, przez co zaburza dążenie do realizacji celu. Powoduje utratę motywacji do działania, upośledza zdolność do twórczego myślenia i rozwiązywania problemów.
- u dziecka powtarzający się brak snu może być przyczyną niestabilności zachowania i zaburzeń charakterologicznych takich, jak ataki agresji przedzielone okresami izolacji od otoczenia.
Dr Anna Radomska
Wydział Psychologii, Zakład Psychologii Wychowania i Rozwoju,
Pracownia Psychologii Rozwoju Człowieka
Uniwersytet Warszawski
NUTRICIA Polska Sp. z o. o
fot.: P.Karpiński
|
